czwartek, wrzesień 21, 2017

Baner

Ikonostas i ikony

Poniżej mamy dla Was artykuł od Łemkowyna, na Beskidzie Niskim. Poopowiadają trochę o cerkwi, a konkretniej cerkwi beskidzkiej. Choć troszkę różni się ona od innych to dziś dowiecie się o elemencie łączącym wszystkie cerkwie, ikonostasie. Zapraszamy!

"Wchodząc do cerkwi zauważamy najpierw ikonostas. Trudno go nie zauważyć, wszak rozdziela on sacrum od profanum, skrywa ona ołtarz przed oczyma zwykłego śmiertelnika. Skład i układ ikonostasu nie był przypadkowy. Była to stała, niezmienna kompozycja, różniąca się tylko między regionami.

Najpierw warto powiedzieć kilka słów o samej ikonie. Ikona jest uobecnieniem przedstawianej postaci. Nie jest więc traktowana jak w kościele rzymskokatolickim tylko wizerunek świętego lub Osoby Boskiej, ale ukazaniem podczas modlitwy obecności Chrystusa bądź też świętego. Z założenia nie były to dzieła sztuki. Nie mógł też ich pisać (ikony się pisze, nie maluje!) każdy. Pierwotnie ikony powstawały w zaciszu monastyrów, a duchowni je piszący wcześniej modlili się, pościli etc. Powstawały według ścisłego kanonu, wykonywano je bardzo starannie. Mimo, iż wiązały się z kultem i nie miały stanowić elementu artystycznego, uznawane są powszechnie za wybitne dzieła sztuki. Ikona, by miała moc "świętą", musi mieć nadane imię. Wypisuje się je literami na przedstawieniu. Wtedy też dopiero taką ikonę można umieścić w ikonostasie. Ikonę malowano na desce. Na drewno naklejano płótno i kładziono grunt. Później szkicowano postacie, by następnie pozłocić całe tło - złoto jest symbolem światłości, nieba. Dopiero potem te szkice malowano. Ważna była twarz danej postaci. Później pisano imię przedstawionego świętego lub Osoby Boskiej na ikonie. Dopiero można było ikonę umieścić w ścianie, oddzielającej sanktuarium od nawy, czyli w ikonostasie.

1

Widok na ikonostas w cerkwi z Ropek (ob. w MBL w Sanoku)

Ikonostas znany na Łemkowszczyźnie reprezentował typ północno - karpacki. Tego typu układ stosowano od doliny Popradu, przez Łemkowszczyznę aż po Huculszczyznę. Układ ten był symetryczny, złożony z czterech stref. Wykreował się on w XVII wieku.

Wyglądał on następująco:

Najniższą, pierwszą strefą był tzw. rząd ikon namiestnych. Składał się on z czterech głównych ikon. Ikony te rozdzielone były przez wrota - centralnie ulokowane carskie wrota i symetrycznie doń usadowione po lewej i prawej stronie wrota diakońskie. Carskie wrota były zawsze dwuskrzydłowe i zazwyczaj pozłacane bądź malowane. Na nich przedstawiano sceny Zwiastowania w postaci dwóch ikon, oraz wizerunki czterech ewangelistów. Po prawej stronie od carskich wrót lokowano ikonę Chrystusa Nauczającego , później umieszczano wrota diakońskie i następnie tzw. ikonę chramową, z przedstawieniem patrona cerkwi. Idąc w lewo od carskich wrót zobaczymy ikonę Matki Bożej z Dzieciątkiem, kolejne wrota diakońskie i ikonę popularnego w danym regionie świętego. Na terenie Łemkowyny był to zazwyczaj św. Mikołaj - patron pasterzy, ubogich i wędrowców. Między tymi ikonami często umieszczano przedstawienie Archaniołów Michała i Gabriela. Na osi cerkwi, nad carskimi wrotami umieszczano Mandylion - czyli Spas Nerukotwornyj (nie ludzką ręką malowany). Był to wizerunek twarzy Chrystusa odbitej na chuście. Poniżej rzędu ikon namiestnych często umieszczane są cztery ikony ze scenami starotestamentowymi.

Drugi poziom stanowiły ikony świąteczne, czyli prazdniki. Zazwyczaj było 12 prazdników, chociaż zdarzało się też czasem, że umieszczano ich 16 - zależało to od tego, jak bogata była cerkiew i parafia. Dodatkowo umieszczano nieco większą (a właściwie dłuższą) ikonę z przedstawieniem Ostatniej Wieczerzy. Znajdowała się ona pośrodku rzędu.

2

Ikonostas w cerkwi w Owczarach

Trzeci rząd nazywany był Deesis (lub też Wielka Deesis). W centralnej części umieszczano ikonę z wizerunkiem Chrystusa Nauczającego (Pantokratora), a po obu stronach malowano apostołów. Dawniej umieszczano ich po sześciu na jednej ikonie (np. ikona z Bartnego w Muzeum w Sanoku), a później po jednych lub po dwóch na jednej ikonie.

Ostatni, czwarty rząd stanowiły ikony namiestne. Miały one kształt okrągły lub owalny, i przedstawiały proroków lub ojców Kościoła. Pośrodku, nad nimi umieszczano krucyfiks, również w formie ikony wyciętej na kształt krzyża, a po bokach umieszczano postaci Matki Bożej i św. Jana Chrzciciela.

Ikonostas był bogato zdobiony, oczywiście w miarę możliwości finansowych danej parafii. Ikony rozdzielane były kolumnami, pilastrami.

3

Schemat ikonostasu typowego po północnej stronie Karpat /źródło: www.muszyna.pl/

Skąd wzięły się ikony na Łemkowszczyźnie? Kiedy powstały najstarsze egzemplarze?

Do dziś najstarsze ikony pochodzą z 1 połowy XV wieku. Wszystkie pochodzą z terenu ziemi Gorlickiej, ale po 1947 roku znalazły się ostatecznie w MH w Sanoku. Są to: Św. Paraskewa z Uścia Gorlickiego, Ukrzyżowanie z Owczar oraz św. Mikołaj z okolic Gorlic. Nie powstały one jednak na terenie Polski. Oprócz tego, na ten sam okres datowane są Mandylion i Matka Boża Hodogetria z Owczar. Badania nad datowaniem i pochodzeniem ikon karpackich prowadził zmarły w 2008 roku Romuald Biskupski. Prawdopodobnie ikony te pochodzą z kręgów bałkańskich.

"Własne" ikony mieszkańcy Polskiej strony Karpat zaczęli tworzyć w XVI wieku, kopiując znane już egzemplarze. Ikony pisano m. in. w Samborze, Lesku, Rybotyczach, Trembowli czy Rohatynie. Ikony wtedy powstawały w monastyrach, lub też tworzyli je artyści zebrani w grupy wędrowne.

W 2 połowie XV wieku powstał np. Mandylion z Krempnej, śś. Kosma i Damian z Tylicza czy św. Dymitr z Boguszy.

4

Chrystus Pantokrator z 2 poł. XVI w. z Surowicy

Przełom XV i XVI wieku reprezentują np. prazdniki z Daliowej. W dalszym ciągu nie można ustalić autora ikon. Piszący ikony bowiem pozostawali anonimowi. Pracowali bowiem na chwałę Bożą, nie swoją.

W XVI wieku działał "Warsztat Mistrza Deesis z Bartnego" - nie oznacza to, że autor pochodzi z Bartnego, lecz że jego dzieło stwierdzono najpierw w Bartnym właśnie. Jego ikony stwierdzono m. in. w Szklarach(MB Hodogetria) i Surowicy (Chrystus Pantokrator).

Potem standardy nieco się obniżyły. po miasteczkach, w pobliżu powstających nowych wsi osiedlali się pisarze ikon. Ponieważ rynek "zbytu" był wielki, nie mogli narzekać na brak pracy (i dochodów) a ikony powstawały już nieco mniej starannie, aczkolwiek w dalszym ciągu były to dzieła wysokiej klasy. Upraszczano m. in. symbolikę czy technikę malarską.

Autorzy stają się też mniej anonimowi. Znany jest np. malarz Paweł Muszyński, autor ikon np. z cerkwi w Woli Cieklińskiej.

Na ramach ikon pojawiają się elementy zdobień niderlandzkich czy kaboszonowych, a jednocześnie symbolika ulega dalszym uproszczeniom.

W 2 połowie XVII i w XVIII wieku upowszechniają się wyroby ośrodka w Rybotyczach, rozpowszechniane dzięki powstałej w 1668 roku Kalwarii Pacławskiej. Chociaż było to sanktuarium katolików rzymskiego obrządku, ciągnęli tutaj także z obu stron Karpat także i Rusini. Malarze przekazywali wzorce ikon z pokolenia na pokolenie, i współpracowali ze snycerzami wyrabiającymi ramy o powtarzających się motywach roślinnych  i architektonicznych. Na Łemkowszczyźnie znany jest np. Jacenty Rybotycki, autor ikonostasu w cerkwi w Kotani z 1689 roku. On też wykonał ikonostas dla cerkwi w Desznicy a także ikony Sądu Ostatecznego i Ukrzyżowania z Światkowej Wielkiej oraz Sąd Ostateczny z Świątkowej Małej.

Pewne zmiany przyniósł Synod zamojski, który miał miejsce w 1720 roku. Określił on m. in., że ikonostas nie jest obowiązkowym elementem wyposażenia cerkwi grekokatolickiej. Wprowadził on też możliwość umieszczania w cerkwi ołtarzy bocznych i ambony. Postanowienia synodu zaczęto wprowadzać w życie w 2 połowie XVIII wieku.

5

Matka Boska Hodogetria, 2 poł. XVI w., Szkary

Po zajęciu ziem Galicji przez Austrię w 1772 roku nastąpiła dalsza latynizacja cerkwi. Państwo miało wpływ na budowę i kształt oraz wyposażenie cerkwi (styl józefiński). Nie musiała też mieć ikonostasu. Było tak aż do 1885 roku, kiedy to biskup Jachimowicz doprowadził do podpisania konkordatu Austrii ze Stolicą Apostolską. Jednak i wtedy nie zawsze duchowni interesowali się wyglądem cerkwi. Odchodzono m. in. od trójdzielności bryły cerkwi. Zmienił to synod z 1891 roku zebrany przez metropolitę lwowskiego biskupa Sylwestra Sembratowicza. Wedle założeń cerkiew miała być trójdzielna, posiadać miała ikonostas i wolno stojącą dzwonnicę.

Na postanowienia synodu wpłynął rząd austriacki i m. in. Chrystusa Pantokratora zastąpił Chrystus Wielki Archirej (w szatach arcykapłańskich) z wielką kulą ziemską w dłoni. Zniknęły też niektóre tematy ważnych wschodnich świąt jak np. wskrzeszenie Łazarza czy Zstąpienie do Otchłani. Zaśnięcie Maryi zastąpiło Wniebowstąpienie MB. Apostołowie towarzyszący Chrystusowi otrzymali też dla czytelności swoje atrybuty.

6

Święty Mikołaj, 2 poł. XV wieku, Owczary

W XIX wieku na Łemkowszyźnie działali najsłynniejsi malarze tutejszych ikon - Bogdańscy. Swoja działalność rozpoczął Józef, urodzony w 1800 r. w okolicach Kalwari Pacławskiej w polskiej rodzinie szlacheckiej. Pobierał nauki rysunku i malarstwa, i od 1830 roku malował ikony i polichromie w cerkwiach na Łemkowynie oraz na Pogórzu Przemyskim. Jest autorem m. in. prac w Śnietnicy, Świątkowej Małej, Leluchowie, Medzilaborcach, Woli Wyżnej czy Tyliczu. Tworzył także na potrzeby kościołów w Jaśliskach czy Iwoniczu. Od 1846 roku mieszkał w Jaśliskach (gdzie powtórnie się ożenił). Wcześniej bowiem wiódł z rodzina życie tułacza "od zlecenia do zlecenia". Artysta nie tylko tworzył nowe, ale też przemalowywał stare ikony na zlecenie, np. w Bałuciance. Stosował zachodnie wzorce podczas pisania ikon. W jego ślady poszli jego synowie: Paweł i Antoni. Paweł malował m. in. polichromie w Czarnem, Pielgrzymce, Tyliczu, Wisłoczku, Wróbliku Szlacheckim czy w Mikovej na Słowacji. Antoni tworzył z kolei m. in. w Hańczowej, Izbach, Karlikowie, Ropkach, Tokarni w Polsce oraz na Słowacji, m. in.  w Kalinov, Resov czy Vapeniku. Synowie Pawła - Jan i Feliks także tworzyli na potrzeby cerkwi i kościołów.  Jan działał np. w Woli Cieklińskiej, Pielgrzymce czy na Słowacji we wsi Lukov. Feliks pobierał nauki u samego Jana Matejki (!) i wykonał kilka własnych prac w cerkwiach i kościołach ale poza Łemkowyną. Synowie Antoniego: Michał i Zygmunt działali m. in. w Leluchowie, Czeremsze, Barwinku, Zawoji czy w Złockiem (Michał), Ratnawicy, Tokarni, Mochnaczce Niżnej, Sevanowcach na Słowacji i Myscowej (Zygmunt).

7

śś. Kosma i Damian z 2 poł. XVII w., ikona pochodzi z Bodaków

Innym rodem malarskim działającym na środkowej i wschodniej Łemkowynie byli Pawlikowscy. Tworzyli w latach 1840-1930. Niewiele wiadomo o ich twórczości. Różni członkowie tego rodu tworzyli m. in. dla Regietowa Wyżnego, Woli Michowej, Blechnarki czy Krywego k. Cisnej. W tym czasie działali też inni twórcy, Wasyl Fedak tworzył ikonostas dla cerkwi w Ciechani, Karol Różewicz z Sanoka pisał ikony w Smerekowcu a Josyp Bukowczyk tworzył dla Rzepedzi i Turzańska. Dla Zyndranowej ikonostas stworzył lwowianin, Stefan Tomaszkiewicz.

Większość ikon, szczególnie z XIX i XX wieku przepadła. Zniszczono je często wraz cerkwiami. Wiele ikon rozkradziono z opuszczonych świątyń. Część ikon zabierali ze sobą także mieszkańcy, wyjeżdżając np. na Ukrainę. W miarę swoich możliwości, pracownicy muzealni zabezpieczyli tyle, ile mogli, szczególnie tych starszych, cenniejszych ikon. Można je dziś oglądać m. in. w Łańcucie i Sanoku (w MH i w MBL). Część przetrwałą powojenne zawieruchy na swoim miejscu, w macierzystych cerkwiach przejętych przez kościół rzymskokatolicki. Dziś można obserwować, jak bardzo w ciągu kilku wieków zmienił się kanon ikony. I można wciąż oglądać piękne ikonostasy, w pięknych cerkwiach na Łemkowynie, na Beskidzie Niskim (i nie tylko)...

Źródła inf.:

Biskupski R., 2013, Ikony z XV wieku w Muzeum Historycznym w Sanoku. Tom I

Grzesik W., Traczyk T., Wadas B., 2012, Beskid Niski. Od Komańczy do Wysowej

Kryciński S., 2016, Łemkowszczyzna po obu stronach Karpat

Luboński P., 2012, Beskid Niski. Przewodnik dla prawdziwego turysty

Winnicka K., 2013, Ikony z XVI wieku w Muzeum Historycznym w Sanoku, tom II"

Spodobał się Wam powyższy artykuł?

Zaglądajcie w pszukiwaniu podobnych na profil Łemkowyna, na Beskidzie Niskim - https://www.facebook.com/lemkowyna.bn/ oraz na stronę internetową http://lemkowyna.blogspot.com/!

Baner

Czytałeś ostatnio o czymś związanym z Polską? A może coś Cię interesuje i chciałbyś się podzielić wiedzą o tym z innymi? Napisz do nas na Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript., a my opublikujemy twój tekst na stronie!

Artykuły

„Ratusz nieznany” na stałe!

05-09-2017 Wyświetleń:90 Artykuły Administrator - avatar Administrator

„Ratusz nieznany” na stałe! Muzeum Okręgowe uprzejmie informuje, że wycieczka „Ratusz nieznany”, która okazała się wakacyjnym hitem, a ilość chętnych o wiele przekroczyła przewidzianą przez nas miejsc, została na stałe wpisana...

Czytaj więcej

31 sierpnia 1939 roku – prowokacja gliwi…

25-08-2017 Wyświetleń:44 Artykuły Administrator - avatar Administrator

31 sierpnia 1939 roku – prowokacja gliwicka W ostatnich dniach sierpnia 1939 roku, tuż przed wybuchem II wojny światowej specjalne niemieckie oddziały dywersyjne przeprowadziły wzdłuż granicy z Polską szereg działań mających...

Czytaj więcej

Świętym na ratunek, albo benedyktyńska p…

23-08-2017 Wyświetleń:123 Artykuły Administrator - avatar Administrator

Świętym na ratunek, albo benedyktyńska praca konserwatorki Niszczejące przez lata fragmenty barokowych polichromii, znajdujące się na elewacji kościoła pw. Wszystkich Świętych, to kolejne cenne zabytki, które Anna Wątorska - konserwator dzieł sztuki...

Czytaj więcej

”Pozdrowienia ze stolicy”. Młodzi twórcy…

25-07-2017 Wyświetleń:83 Artykuły Administrator - avatar Administrator

”Pozdrowienia ze stolicy”. Młodzi twórcy zinterpretują początki państwa polskiego Od 29 do 31 lipca 2017 r. Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie wraz z Akademią Sztuk Pięknych w Warszawie organizuje plener...

Czytaj więcej

Antyczne eksponaty powróciły do Łańcuta …

20-07-2017 Wyświetleń:178 Artykuły Administrator - avatar Administrator

Antyczne eksponaty powróciły do Łańcuta po 65 latach Do Muzeum-Zamek w Łańcucie po 65 latach nieobecności powróciło dwanaście antycznych obiektów. W 1952 r. Muzeum w Łańcucie z polecenia Ministerstwa Kultury ...

Czytaj więcej

Miasto pod kopcem Kraka

29-05-2017 Wyświetleń:173 Artykuły Administrator - avatar Administrator

Miasto pod kopcem Kraka Jesienią tego roku Muzeum Historyczne Miasta Krakowa w budynku tzw. „Zajazdu pod św. Benedyktem”, przy ul. Limanowskiego, otworzy nowy oddział – Muzeum Podgórza, w którym prezentowana będzie...

Czytaj więcej

Nowy, wielomilionowy projekt w Muzeum-Za…

27-04-2017 Wyświetleń:183 Artykuły Administrator - avatar Administrator

Nowy, wielomilionowy projekt w Muzeum-Zamek w Łańcucie Muzeum-Zamek w Łańcucie znalazło się na liście 33 projektów dofinansowanych w ramach II konkursu osi priorytetowej VIII – Ochrona dziedzictwa kulturowego i rozwój zasobów...

Czytaj więcej

Taras widokowy wieży Muzeum Narodowego w…

27-03-2017 Wyświetleń:72 Turystyka Administrator - avatar Administrator

Taras widokowy wieży Muzeum Narodowego w Szczecinie przy Wałach Chrobrego zostanie udostępniony zwiedzającym od 1 kwietnia 2017 roku.    Gmach Muzeum Narodowego w Szczecinie to jedna z najbardziej znanych i reprezentacyjnych budowli...

Czytaj więcej

Powstanie Muzeum – Miejsce Pamięci KL Pl…

26-03-2017 Wyświetleń:92 Turystyka Administrator - avatar Administrator

Powstanie Muzeum – Miejsce Pamięci KL Plaszow W dniu 26 stycznia odbyło się uroczyste podpisanie porozumienia, na mocy którego strony: Gmina Miejska Kraków, Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie i Muzeum Historyczne...

Czytaj więcej

Weekend za pół ceny w Muzeum-Zamku w Łań…

15-03-2017 Wyświetleń:378 Artykuły Administrator - avatar Administrator

Weekend za pół ceny w Muzeum-Zamku w Łańcucie Muzeum-Zamek w Łańcucie po raz kolejny bierze udział w akcji promocyjnej „Polska zobacz więcej – weekend za pół ceny”. Akcja Polskiej Organizacji Turystycznej...

Czytaj więcej

Radiostacja Gliwice Pomnikiem Historii!

15-03-2017 Wyświetleń:164 Artykuły Administrator - avatar Administrator

Radiostacja Gliwice Pomnikiem Historii! Wczoraj, 15 marca o godzinie 14.00 Prezydent Rzeczpospolitej Polskiej Andrzej Duda wpisał Radiostację Gliwice na listę Pomników Historii. Uroczystość odbyła się w Pałacu Prezydenckim w Warszawie. Wraz...

Czytaj więcej

Powstaje Muzeum Podgórza!

08-03-2017 Wyświetleń:88 Turystyka Administrator - avatar Administrator

Muzeum Podgórza – wspólny projekt Podgórzan i Muzeum Historycznego Miasta Krakowa   Hol proj. Grzegorz Lechowicz Pracownia architektoniczna. fot. M. Tutak Muzeum Podgórza, oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, to wyjątkowe miejsce. Powstaje z...

Czytaj więcej

Gall Anonim - kwestia pochodzenia

07-03-2017 Wyświetleń:262 Artykuły Administrator - avatar Administrator

Gall Anonim - kwestia pochodzeniaKwestia pochodzenia jednego z najsłynniejszych, o ile nie najsłynniejszego kronikarza dziejów Polski budzi żywe dyskusje już od dawien dawna. Na przestrzeni wieków próbowano utożsamiać go z...

Czytaj więcej

Od Prasłowian do Polaków, cz. II.

03-02-2017 Wyświetleń:356 Artykuły Administrator - avatar Administrator

Od Prasłowian do Polaków, cz. II.   Pierwsza część do przeczytania znajdą Państwo tutaj: Od Prasłowian do Polaków, cz. I.   Śmiało można powiedzieć, że wiedza starożytnych na temat ziem polskich była stosunkowo niewielka. Wiedza...

Czytaj więcej

Historia nieznana. Gaspar da Gama.

01-02-2017 Wyświetleń:432 Artykuły Administrator - avatar Administrator

Historia, również ta Polski pełna jest ciekawostek szerszemu gronu ludzi nie znanych.  I my dziś taką jedną dla was mamy. Będzie to opowieść życia pewnego Żyda w Poznaniu zrodzonego. I...

Czytaj więcej

Rozpoczęcie sezonu w Muzeum-Zamku w Łańc…

01-02-2017 Wyświetleń:243 Turystyka Administrator - avatar Administrator

Rozpoczęcie sezonu w Muzeum-Zamku w Łańcucie  Pokój Sypialniany A - II piętro - fot. archiwum MZL W lutym w Muzeum-Zamku w Łańcucie rozpocznie się nowy sezon turystyczny. Inauguracja zostanie podzielona na dwie...

Czytaj więcej

Od Prasłowian do Polaków, cz. I.

09-01-2017 Wyświetleń:539 Artykuły Administrator - avatar Administrator

Od Prasłowian do Polaków, cz. I.   Druga część do przeczytania tutaj: Od Prasłowian do Polaków, cz. II.   Polacy należą do wielkiej rodziny ludów słowiańskich. Zadając więc sobie pytanie o początki naszego narodu musimy...

Czytaj więcej

Ikonostas i ikony

06-01-2017 Wyświetleń:622 Artykuły Administrator - avatar Administrator

Ikonostas i ikony Poniżej mamy dla Was artykuł od Łemkowyna, na Beskidzie Niskim. Poopowiadają trochę o cerkwi, a konkretniej cerkwi beskidzkiej. Choć troszkę różni się ona od innych to dziś dowiecie...

Czytaj więcej

Co sprawiło, że choinka jest ważnym dla …

02-01-2017 Wyświetleń:380 Artykuły Administrator - avatar Administrator

Co sprawiło, że choinka jest ważnym dla nas symbolem Bożego Narodzenia? Specjalnie dla was postaramy się dowiedzieć skąd wziął się ten zwyczaj. Obecnie bez choinki trudno nam wyobrazić sobie święta...

Czytaj więcej